„Instrumenty z duszą” – heligonka


wk169437_mz_e_1807Aerofon czy idiofon?

Harmonia według niemieckich uczonych żyjących przed stuleciem – Hornbostela i Sachsa –  jest instrumentem z grupy aerofonów, a jej ścieżka klasyfikacji wygląda tak: 4 Aerofony 41 Aerofony wolne 412 Aerofony wolne interrupcyjne 412.1 Aerofony idiofoniczne interrupcyjne lub stroikowe 412.13 Stroiki przelotowe 412.132 Zestawy stroików przelotowych 412.132-62-8 Zestawy stroików przelotowych z elastycznym zbiornikiem powietrza, z klawiaturą. Inni badacze, między innymi Stanisław Olędzki, Alexander Buchner i Teresa Lewińska, zaliczają harmonię do idiofonów dętych języczkowych. Alojzy Kopoczek mówi wręcz, że Hornbostel i Sachs popełnili błąd. Ponieważ strumień powietrza jest tu kierowany na stroik (języczek), który jest wprowadzany w periodyczną wibrację, przyporządkowanie harmonii do aerofonów lub idiofonów wynika z różnego spojrzenia na źródło dźwięku – czy jest nim powietrze (jak w aerofonach) czy wibrujący, metalowy języczek (jak w idiofonach). Nie jest to jednak jedyny problem klasyfikacyjny w przypadku instrumentów ludowych – wystarczy przypomnieć, że diabelskie skrzypce zaliczane są do chordofonów, a ligawka może być teoretycznie raz rogiem, raz trąbą.Zrzut ekranu 2017-01-19 o 19.39.43Instrument ludowy?

Instrument ten, w którego rodzinie znajdziemy akordeon, bandoneon i heligonkę, nie ma de facto ludowego pochodzenia. Budził zatem mieszane emocje: smutek niektórych etnomuzykologów, entuzjazm muzyków i wykonawców. „W momencie gdy harmonia wkroczyła do kultury wiejskiej – pisze dr Aneta Oborny – zrewolucjonizowała jej muzyczny świat. Ku rozpaczy etnografów apodyktycznie przekonfigurowała sposób gminnego muzykowania i narzucając powszechny w muzyce popularnej tak zwany system temperowany zmieniła jej oryginalne, surowe oblicze tonalne” („Polskie instrumenty ludowe”, wyd. Muza SA., Warszawa 2015, s. 43).Zrzut ekranu 2017-01-19 o 19.39.21 1Popularność i produkcja

W Polsce harmonia znana była od drugiej połowy XIX wieku. Importowano ją z Rosji, przywożono z Niemiec. W końcu lat 60. XIX wieku pojawiały się pierwsze warsztaty w Warszawie (1868 Sobolewski, następnie Griese, Bełczykowski, Kuszczyński, Stamirowski, Kunicki), od lat 90. budowano je także w Toruniu (Żuchowski), Bydgoszczy (Kielbich), Lublinie czy Gniewoszowie (Jedynak). Były to instrumenty popularne i drogie – w latach 30. XX wieku koszt najtańszego modelu harmonii stanowił dwudziestokrotność gry muzykanta na dwudniowym weselu. Heligonkę wymienić można było na krowę. Lub krowę na heligonkę.

Zmiany w kapeli

Siła dźwięku harmonii i jej repertuar zmarginalizowały rolę skrzypków w kapeli. Harmonii zaczęły towarzyszyć instrumenty znacznie głośniejsze, jak perkusja, trąbka, saksofon, klarnet. Cichsze basy i bębenki nie dawały rady się przebić. W radiowych ankietach z lat 30. XX wieku można było znaleźć opinię, że jest to strasznie nietowarzyskie bydlę (…) wrzaskliwa jędza (Oborny, op.cit.).Zrzut ekranu 2017-01-19 o 19.40.40Heligonka

Heligonka to odmiana harmonii, która pojawiła się na terenach Czech i Słowacji. Pierwsze instrumenty tego typu budowano około 1870 roku w Hořovicach koło Pragi w pracowni Karela Slavíka i Josefa Kebrdle. Za najlepsze uważano heligonki Josefa i Antonína Hlaváčka. Na instrumentach Kebrdle i Hlaváčka grają Czesław i Kamil Pawlusowie w prezentowanym niżej materiale zrealizowanym przez Macieja Stasińskiego w kolejnym odcinku cyklu „Instrumenty z duszą”.

Regiony karpackie

W Polsce heligonka wykorzystywana jest w muzyce południowych rejonów Polski – Beskidzie Śląskim i Żywieckim, Sądeckim, Niskim. Raczej nie przyjęła się na Podhalu. Tradycyjnie grało się na niej głównie solo lub w kapelach w czasie obrzędów kolędniczych, także do tańca. Obecnie składy kapel są poszerzane. Instrument ten wydaje inne dźwięki przy rozciąganiu miecha, inne zaś przy jego ściskaniu. Cieszy się popularnością: „dziecko, które się rodzi, umie powiedzieć mama i później gra na heligonce” – mówi Czesław Pawlus, muzyk z Żabnicy, kierownik muzyczny Zespołu „Haśnik”.

www.ludowe.instrumenty.edu.pl

Prezentowana na portalu Polskie ludowe instrumenty muzyczne w zakładce instrumenty/aerofony/harmonie heligonka pochodzi z działu Etnografii Muzeum Miejskiego w Żywcu – Starego Zamku (nr inw. MŻ-E/1807). Jest harmonią ręczną, diatoniczną, dwurzędową (10+11 klawiszy guzikowych melodycznych), 8-basową. Powstała przed II wojną światową na terenie Czechosłowacji.wk169434_mz_e_1807wk169444_mz_e_1807wk169438_mz_e_1807zdjęcia MŻ-E/1807: Waldemar Kielichowski, IMIT


 

 

 

Dodaj komentarz