Gdański fortepian Wiszniewskiego z lat 40. XIX wieku: wersja muzealna i wersja odrestaurowana!


Rodzina, która 36 lat temu przekazała do Kolekcji Zabytkowych Fortepianów im. Andrzeja Szwalbego gdański fortepian Jacoba Bernharda Wiszniewskiego z ok. 1845 roku, odwiedziła swój dawny instrument znajdujący się obecnie w Ostromecku.16711839_10208713044883749_8177598512367625557_n

Fot. Andrzej Gawroński, Pałac Ostromecko, Miejskie Centrum Kultury w Bydgoszczy

Jest to prostostrunny fortepian skrzydłowy z mechaniką wiedeńską, fornirowany orzechem. Na pokrywie klawiatury znajduje się prostokątna tabliczka inkrustowana mosiądzem i masą perłową, ozdobiona ornamentem geometryczno-roślinnym i tarczą herbową dworu pruskiego (orzeł w koronie, z berłem i jabłkiem, nad nim korona, po bokach Herkulesi z maczugami, u góry i u dołu krzyże herbu Gdańska): J. B. WISZNIEWSKI / Königl. Hof Piano-Forte Fabrikant / DANZIG.IMG_0226

Fot. Agata Mierzejewska Wykonane na zlecenie Instytutu Muzyki i Tańca w sierpniu 2015 roku. Autor zdjęcia - Waldemar Kielichowski.Wykonane na zlecenie Instytutu Muzyki i Tańca w sierpniu 2015 roku. Autor zdjęcia - Waldemar Kielichowski.

Fot. Waldemar Kielichowski © Instytut Muzyki i Tańca, Warszawa

Jak instrument ten mógł wyglądać i brzmieć w czasach swojej świetności możemy się dowiedzieć w Pracowni Pianin i Fortepianów Andrzeja Włodarczyka, gdzie właśnie dobiega końca remont podobnego fortepianu J.B. Wiszniewskiego z 1840 roku:16708404_1745278145498074_2210917103723665456_n16708726_1745277505498138_4858534793729575358_n

Fot. Andrzej Włodarczyk

 

Obszerny biogram gdańskiego fortepianmistrza J.B. Wiszniewskiego, autorstwa profesora Beniamina Vogla, znaleźć można w najnowszym katalogu ostromeckiej Kolekcji Zabytkowych Fortepianów im. Andrzeja Szwalbego:

WISZNIEWSKI (Wiśniewski), Jacob (Jakob, Jakób) Bernhard senior (13 VIII 1799 Wystruć [Insterburg, obecnie Czerniachovsk, obwód Kaliningrad, Rosja] – 22 VII 1867 Gdańsk), organmistrz, fortepianmistrz, syn stolarza Johanna Jacoba. Pracownik, zięć i może uczeń Christian Ephraima Arendta w Gdańsku. Od 25 II 1820 prowadził wytwórnię instrumentów w Bydgoszczy. Prawdopodobnie od 1822 praktykował za granicą, m. in. w 1823 w Strasburgu (gdzie przewracał strony F. Lisztowi w czasie jego koncertu), jesienią 1824 u J. B. Streichera w Wiedniu. Od III 1825 prowadził własną wytwórnię w Gdańsku, ul. Chlebnicka (Brodbänkegasse) 691, przeniesioną w listopadzie na ul. Tkacką (Wollwebergasse) w 1996 w domu własnym, przeniesioną XI 1830 na róg Targu Drzewnego (Holzmarkt) i Garncarskiej (Töpfergasse) 80, od 1832 ul. św. Ducha (Heiligegeistgasse) 126 (1011, 1013) w domu własnym, tzw. Dworze Kartuskim (Karthäuserhoff), zakupionym w 1831 na publicznej licytacji po konfiskacie klasztoru kartuskiego przez władze pruskie (cena wywoławcza: 1550 talarów i 5 gr), z tytułem organmistrza miejskiego od ok. 1825, patentowanego od 1833 i królewskiego nadwornego fortepianmistrza od 6 XI 1843. W 1847 miał własny skład w Królewcu, gdzie konkurował z C. J. Gebauhrem. Zbudował pozytywy dla kościołów ewangelickich w miejscowościach: Kościerzyna (Berent) 1826, Przywidz (Mariensee) 1832, Sobowidz (Sobowitz) 1835, Nowy Port (Neufahwasser, Himmelfahrt[s]kirche/kośc. Wniebowstąpienia, 21 rejestrów, dwa manuały + pedał) 1840. W 1835 naprawiał organy oliwskie. W 1825 oferował fortepiany skrzydłowe z mechaniką odgórną systemu J. B. Streichera, a także fortepiany stołowe, brzozowe, 6-oktawowe za 85 talarów, w 1826, oprócz powyższych, fortepian skrzydłowy „Mozartowski” wg wiedeńskiego patentu. W tymże roku toczył spór z J. F. Martym z Królewca o pierwszeństwo wprowadzenia mechaniki odgórnej Streichera (3 V wystąpił o licencję na Prusy, ostatecznie nikt takowej nie otrzymał). W 1827 szukał ucznia, w 1831 oferował fortepian skrzydłowy z mechaniką najnowszego, wiedeńskiego patentu, w 1832 fortepiany i inne strunowe i klawiszowe instrumenty, żyrafy, fortepiany w formie skrzydłowego szpinetu oraz organy, w 1833 troje organów dla mniejszych kościołów, fortepiany z najnowszą mechaniką wiedeńską. Tegoż roku, wraz z bratem Friedrichem Benjaminem, udoskonalił i opatentował na 5 lat w Berlinie mechanizm młoteczkowy angielski o pojedynczym działaniu (sprawniejsze tłumiki, ruchome chwytniki i elastyczna listwa zawieszenia młotków). Zastosowali też urządzenie do mechanicznego przestrajania fortepianu. Na takim instrumencie koncertował w Gdańsku 11 IX Mortier de Fontaine. W 1833–34 oferował podobne instrumenty w wersjach za 150–300 talarów, w 1836 zastosował drgające języczki i mechanizm powietrzny w korpusie fortepianu (rodzaj klawiorganów?), budował fortepiany z metalowym wspornikiem rurowym ramy wg wiedeńskiego wzoru. 9 X uzyskał 8-letnie przedłużenie poprzedniego patentu na całe Prusy, wyłącznie na siebie. 31 X opatentował na 8 lat instrument z 3-4-krotnie szerszym i wydrążonym drugim mostkiem, umieszczonym pod standardowym, pełniącym rolę dodatkowego rezonatora. Pod nim, w płycie rezonansowej, znajdowały się 2-3 otwory zamykane klapami. Uruchamiane pedałem służyły do crescenda i diminuenda przy długich dźwiękach i akordach. W 1837 budował instrumenty z powyższym urządzeniem i rurowymi wspornikami ramy. V/VI 1839 zwiedzał wystawę sztuki i rzemiosła artystycznego w Wiedniu. W 1842 oferował w swoim nowym, eleganckim salonie sprzedaży (gdzie w l. 50. XIX w. odbywała próby gdańska Singakademie), m. in. fortepian w obudowie ze szlachetnych gatunków drewna, inkrustowany masą perłową i szylkretem, oraz fortepian koncertowy, palisandrowy, najnowszego systemu angielskiego, przygotowany na berlińską i królewiecką Wystawę Sztuki (zakupiony po wystawach przez króla Prus, przyniósł mu tytuł nadwornego dostawcy). Na takim fortepianie koncertował VI 1843 wirtuoz Louis Haupt z Poznania. W tymże roku W. zatrudniał 22 pracowników, a wytwórnia należała do największych tego typu w Prusach (sprzedał m. in. 4 fortepiany do Liverpoolu, tyleż do Irlandii, 2 do Amsterdamu i 4 do Ameryki). Na Wystawie Rzemieślniczej Berlin 1844 prezentował 2 fortepiany w cenie 400–500 talarów, z których jeden, koncertowy, król zakupił (spośród 60 eksponowanych instrumentów) na prezent dla sułtana. 30 VI 1847 W. uzyskał patent na 5 lat na kolejne udoskonalenie swej mechaniki (z dodatkowymi chwytnikami, co miało dać lżejsze uderzenie i ułatwić tryle). Na pruskiej wystawie rzemieślniczej w Gdańsku w 1858 prezentował 2 fortepiany (z zaokrąglonym ogonem skrzyni i konstrukcją na wzór „paryski”, ozdobny za 700 talarów, prostszy za 400 talarów, 2 i 16 IX koncertowali na nich F. W. Markull i L. Haupt) i własnej konstrukcji wiertarkę do strojnic. Fortepiany W. kosztowały wówczas 400–700 talarów. 1859 oferował m. in. instrumenty skrzydłowe, stołowe i pianina, w tym „damskie i salonowe”. Na jego fortepianach koncertowali w Gdańsku też m. in. Sigismund Thalberg (1839), L. Haupt (10 I 1846), Antoni Kątski (1851), Hans von Bülow (1855, także na koncercie w domowym salonie W.). 1838–68 pracował u niego stolarz F. Wenglowski, ok. 1842–45 fortepianmistrz Th. Woycke. W 1849 W. kandydował w 16. okręgu wyborczym do II Izby Miejskiej. Ożeniony 8 XII 1825 z Johanną Julianą z domu Arendt (1808 – 15 I 1881), miał 11 dzieci, m. in. Eugena Adalberta fortepianmistrza, Felixa Theodora (10 X 1829 Gdańsk – po 1873) fortepianmistrza i Franziskę Adelaidę Arendt (6 XII 1827 – 16 I 1885, ożeniona 12 XII 1852 z kupcem z Elbląga, który zmarł 6 IX 1853 na cholerę, prowadziła później skład i wypożyczalnię fortepianów, ul. Szeroka 13). W. był bardzo zamożny – w 1853 oferował na sprzedaż swą posesję przy Glockenthor 137, gdzie dotąd był sklep kolonialny zmarłego w tym roku zięcia A. J. Arendta. W 1854 był także właścicielem posesji przy ul. Szerokiej (Breitgasse)12 i 13 oraz Büttelgasse 4 i 5 (1878 i 1879, nr hipoteczne Häkerg. 56–57). W 1865 wystawił na sprzedaż swą działkę ogrodniczą w Siedlcach k. Gdańska (Schidlitz). Jego wytwórnia i zapasy materiałów miały być sprzedane 14 V 1866 na aukcji, którą odwołano przed jej terminem. 25 II 1867 przekazał firmę synowi Felixowi. Jeszcze przez śmiercią pojechał na wystawę do Paryża, gdzie zakupił instrumenty do rodzinnego składu. Jego fortepian stołowy z ok. 1845 posiada M. Poznań. Wiele instrumentów skrzydłowych W. zachowało się w zbiorach prywatnych, m. in. Wernera Renkewitza.

Bibliografia: Vogel 1987, s. 72; Vogel 1995, s. 273–274; Beniamin Vogel, The Story of the Wiszniewski Family, Piano Makers of Gdansk, [w:], Muzyka Fortepianowa XI, red. J. Krassowski, Akademia Muzyczna, Gdańsk, 1998, s. 43–53; Idem, Fortepian polski – addenda i corrigenda, „Studia Musicologica Stetinensis”, red. K. Rottermund, z. 2, 2010, s. 148.

Zrzut ekranu 2017-02-12 o 18.02.16


 

 

Dodaj komentarz